November 15, 2016 stefivos

Η επιλεκτική μας προσοχή

Φυλλομετρώντας την επικαιρότητα, βλέπω κάποια μοτίβα και μια ανησυχητική αδιαφορία για τα άρθρα που θα έπρεπε να μας απασχολούν λίγο περισσότερο.

Είναι προφανώς λογικό να επικεντρώνουμε την προσοχή μας στην κανονικοποίηση της ακροδεξιάς (ειδικά μετά την εκλογή Τραμπ), στο θέμα του χρέους, στον ξεριζωμό εκατομμυρίων προσφύγων από τη Μέση Ανατολή, αλλά αν καταφέρουμε να κοιτάξουμε όχι γύρω μας, αλλά δέκα-είκοσι χρόνια μπροστά, αυτά δεν θα είναι τα βασικότερα προβλήματα.

Όποιος και αν κυβερνάει στις ΗΠΑ, όσο και αν έχει φτάσει το ευρωπαϊκό ή το παγκόσμιο χρέος, και όποια και αν είναι η κατάσταση στην Ανατολική Μεσόγειο, δύο θέματα θα μας απασχολούν στο μέλλον: η κλιματική αλλαγή και οι επιπτώσεις της τεχνολογικής ανάπτυξης στο ανθρώπινο δυναμικό, και κατ’ επέκταση στην οικονομία και στην κοινωνία.

Πριν λίγο καιρό, κυκλοφόρησε δωρεάν* στο YouTube το ντοκιμαντέρ Before The Flood του Λεονάρντο ντι Κάπριο σε συμπαραγωγή με το National Geographic. Ο Ντι Κάπριο ταξιδεύει σε όλο τον πλανήτη και μιλάει με επιστήμονες, πολιτικούς και ακτιβιστές, για να καταλήξει στο εξής συμπέρασμα: η κλιματική αλλαγή είναι σφοδρή, εξελίσσεται πολύ πιο γρήγορα απ’ ότι πιστεύαμε και, αν δεν δράσουμε εχθές, θα είναι αναπόφευκτη και θα αλλάξει την εικόνα του πλανήτη.

Η εκλογή του Τραμπ μπορεί να επιταχύνει αυτή την εξέλιξη. Πάνω που όλοι οι ηγέτες του πλανήτη υπέγραψαν την Συμφωνία του Παρισιού (ακόμα δεν υπάρχει ελληνικό λήμμα στην Wikipedia), οι ΗΠΑ, η δεύτερη χώρα στον κόσμο σε εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, μπορεί να επιλέξει να μην την εφαρμόσει. Και αν αυτό γίνει, γιατί να μην ακολουθήσουν κάποιες από τις Κίνα, Ινδία, Ρωσία, Ιαπωνία, Γερμανία κλπ από την στιγμή που θα διακυβεύεται η δική τους (εφήμερη) οικονομική ανάπτυξη;

Ακόμα όμως και αν επικρατήσει το καλύτερο δυνατό σενάριο και η κλιματική αλλαγή αποφευχθεί μετά από δύο-τρεις δεκαετίες, οι φυσικοί πόροι του πλανήτη θα εξακολουθήσουν να περιορίζονται. Δεν είναι μόνο η εξάρτησή μας από τα ορυκτά καύσιμα. Είναι η υψηλή κατανάλωση κόκκινου κρέατος (υπολογίζεται ότι η μείωσή της θα περιόριζε τους ρύπους του θερμοκηπίου 15-35% μέχρι το 2015), η αποψίλωση τροπικών δασών για χάρη του φοινικέλαιου (τουλάχιστον τα μισά προϊόντα του σούπερμαρκετ περιέχουν φοινικέλαιο, από τα κραγιόν μέχρι τα παγωτά), η μόλυνση των θαλασσών και ένα σωρό άλλα προβλήματα, των οποίων η λύση είναι μία: η ριζική αναθεώρηση του τρόπου ζωή μας.

Κατά πόσο είμαστε έτοιμοι; Κάτι μου λέει καθόλου.

Η οικονομική ανάπτυξη που προσφέρει σε όλους, ή έστω στους περισσότερους, την πολυπόθητη αφθονία του καπιταλισμού έχει ένα τέλος, είτε μας αρέσει είτε όχι. Τα εγγόνια μας δεν θα έχουν όλα αυτά που έχουμε εμείς σήμερα. Ακόμα και αν καταφέρουμε με κάποιο μαγικό τρόπο να βρούμε άμεσα τον τρόπο να ζούμε χωρίς να επιβαρύνουμε το περιβάλλον, υπάρχει κάτι που θα συνεχίζει να αλλάζει τα δεδομένα: η τεχνολογία.

Μέσα στις επόμενες δεκαετίες, θα αυτοματοποιηθούν πολλές βιομηχανίες. Machine learning, customer service bots, autonomous cars, AI doctors, AI judges κλπ. δεν είναι όροι της sci-fi λογοτεχνίας, αλλά υπαρκτές τεχνολογίες. Οι εφαρμογές τους έχουν ένα κοινό: καθιστούν την ανθρώπινη εργασία δυνητικά περιττή.

Ένα ρομπότ μπορεί να χρειάζεται εκατό ανθρώπους για να φτιαχτεί και να συντηρηθεί, αλλά μπορεί να αντικαταστήσει χίλιους. Γιατί λοιπόν οι εργοδότες να κρατήσουν αυτούς τους χίλιους εργαζόμενους αν η δουλειά τους μπορεί να γίνει από ένα ρομπότ πολύ πιο γρήγορα, με περισσότερη ακρίβεια και με μικρότερο κόστος;

Η τεχνολογία μας βοήθησε να αυτοματοποιήσουμε τον πρωτογενή και τον δευτερογενή τομέα, σπρώχνοντας το εργατικό δυναμικό στον τριτογενή τομέα, που συνέχισε και συνεχίζει να μεγαλώνει. Μέχρι τώρα λοιπόν, δημιούργησε περισσότερες θέσεις εργασίας απ’ ότι έκλεισε. Τώρα όμως που μας υπόσχεται να αυτοματοποιήσει και τις υπηρεσίες, προς τα πού θα κατευθυνθεί το ανθρώπινο δυναμικό; Και το κυριότερο: αν όλοι ή οι περισσότεροι μείνουν άνεργοι, ποιος θα τους συντηρεί;

Οι κυβερνήσεις θα αναγκαστούν να καθιερώσουν ένα ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα για όλους. Αυτό προβλέπει ένας από τους μεγαλύτερους οραματιστές της σύγχρονης εποχής, ο Elon Musk, ιδρυτής του Paypal και συνιδρυτής της Tesla Motors, της SolarCity και του SpaceX.

Σε αυτό συμφωνεί και ο Yuval Noah Harari, συγγραφέας του εξαιρετικού βιβλίου Homo Deus: A Brief History of TomorrowΑν ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού καταστεί άνεργο, και συνεπώς, οικονομικά ανίσχυρο, η παραγωγή θα επιβραδυνθεί, άρα και η αφθονία θα φτάσει στο τέλος της.

Η οικονομία θα περιστρέφεται γύρω από τις ανάγκες και τις επιθυμίες αυτών που θα μπορούν να αγοράσουν, άρα μιας προνομιούχας μειοψηφίας, η οποία, εκτός των άλλων, θα έχει και τα οικονομικά μέσα για να συντηρεί αυτό το status quo.

Στα επόμενα δύο χρόνια, παρόλο που οι παγκόσμιοι ρυθμοί ανάπτυξης αναμένεται να επιταχυνθούν, οι θέσεις εργασίας υπολογίζεται ότι θα μειωθούν. Αυτό το οξύμωρο παύει να είναι οξύμωρο αν σκεφτούμε πώς η τεχνολογία προσφέρει εναλλακτικές που οδηγούν σε χιλιάδες απολύσεις.

Η άνοδος του ρατσισμού, του σεξισμού, του νιχιλισμού και άλλων -ισμών θα είναι μια λυπηρή, αλλά αναπόφευκτη συνέπεια όσο η πρόσβαση του κόσμου σε αγαθά που θεωρούσε δεδομένα μέχρι πρότινος θα περιορίζεται διαρκώς. Ο ξένος και ο διαφορετικός θα είναι πάντα οι αποδιοπομπαίοι τράγοι για την ανεργία και την οικονομική δυσπραγία, αφού η τεχνολογική ανάπτυξη είναι και θα παραμείνει απρόσωπη.

Αυτό το άρθρο δεν έχει κάποια πρόταση να κάνει. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας δεν ελέγχεται ούτε χειραγωγείται. Είναι ένα ελεύθερο άλογο που καλπάζει και υπερπηδά φυσικά και τεχνητά εμπόδια.

Ίσως λοιπόν όλα αυτά τα αλλοπρόσαλλα που βλέπουμε να εκτυλίσσονται γύρω μας να είναι μια ευκαιρία να συνειδητοποιήσουμε ότι το υπόλοιπο της διαμονής μας στον πλανήτη δε θα είναι τόσο ρόδινο όσο θα θέλαμε.

Ίσως αυτή η καμπή του ανθρώπινου πολιτισμού είναι η ευκαιρία μας να στραφούμε σε αυτά που μπορούν να μας δώσουν λίγη χαρά στο τώρα και στο σήμερα.

Όσο μικροί είμαστε να ανατρέψουμε την φυσική εξέλιξη, άλλο τόσο μοναδικοί είμαστε στον τρόπο που συλλαμβάνουμε τον φυσικό κόσμο και ερμηνεύουμε τις κοινωνικές μας σχέσεις. Στο κυνήγι της προσωπικής επιτυχίας και της ευημερίας, αυτό είναι κάτι που συχνά παραβλέπουμε.

* ήταν δωρεάν μέχρι πριν κάποιες ημέρες, τώρα μόνο επί πληρωμή στη σελίδα του National Geographic (και δωρεάν μόνο σε live streaming), κάτι που είναι epic fail αφού υποτίθεται ότι γυρίστηκε για να ενημερωθεί ο κόσμος.

Tagged: , , , , , , , , , , , , , , ,

About the Author

stefivos Nothing to declare.