December 9, 2016 stefivos

Πώς η Γραμματική μπορεί να ενισχύει τον σεξισμό

Μιλούσα σήμερα στο Whatsapp με δύο φίλους… και να, ποιο ακριβώς είναι το πρόβλημα. Τι συμπεράνατε από την λέξη φίλους;

α) Μιλούσα με δύο άντρες φίλους;
β) Μιλούσα με έναν άντρα και μια γυναίκα;
γ) Μιλούσα με δύο γυναίκες;

Το γ) αποκλείεται γιατί θα έλεγα φίλες, άρα μας μένουν το α) και το β) (που είναι και η σωστή απάντηση). Το σίγουρο είναι ότι από τη στιγμή που τουλάχιστον ο ένας από τους δύο είναι άντρας, τότε η λέξη που θα χρησιμοποιήσω θα είναι σίγουρα φίλους.

Η γυναίκα λοιπόν στο πιο πάνω σύνολο συμπροσδιορίζεται από μια λέξη που γραμματικά είναι αρσενικού γένους. Και το δέχεται.

Αν ο άντρας του πιο πάνω συνόλου συμπροσδιοριζόταν από μια λέξη που γραμματικά θα ήταν θηλυκού γένους (φίλες), θα το δεχόταν;

Και ίσως αυτό να μην θεωρείται πρόβλημα όταν μιλάμε μόνο για δύο άτομα, αλλά συμβαίνει ακόμα και όταν έχουμε εννιά γυναίκες και έναν άντρα, η ύπαρξη του οποίου είναι αρκετή για να καθορίσει ολόκληρο το σύνολο:

Ήταν δέκα και τους κάλεσα όλους (αντί όλες) να μπουν στην αίθουσα

Σε αντίθεση με τα ελληνικά, τα αγγλικά είναι σχετικά άφυλη (άχαρη μετάφραση του genderless) γλώσσα. Στο πρώτο παράδειγμα, θα έλεγα:

I was talking with two friends

και γραμματικά, θα μπορούσα να εννοώ εξίσου το α), το β) ή το γ), ενώ στο δεύτερο θα έλεγα:

They were ten and I called them all into the room

Τα αγγλικά προσφέρουν, επίσης, μεγαλύτερη ευελιξία όταν θες να μιλήσεις για ένα άτομο χωρίς να προδώσεις το φύλο του:

Someone told me they (he or she) saw you with another woman

Στα ελληνικά, αυτό μπορεί να γίνει μόνο με το αρσενικό γένος, γιατί το θηλυκό θα πρόδιδε και το φύλο, οπότε αυτομάτως το κάποιος παραπέμπει σε άντρα:

Κάποιος μου είπε ότι σε είδε με άλλη γυναίκα

Οι ισχυρισμοί σε αυτό το κείμενο είναι προφανώς πολύ πρόχειροι και καθόλου επιστημονικοί, αλλά όποιος/όποια θέλει (γιατί άραγε βάζουμε πάντα πρώτα το όποιος και μετά το όποια;) μπορεί να διαβάσει την έρευνα των Prewitt-Freilino, J.L., Caswell, T.A. & Laakso.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της, βέβαια, ακόμα και στις άφυλες γλώσσες, όταν σε μια φράση υπάρχει μια ουδέτερη λέξη, οι περισσότεροι ομιλητές θα θεωρήσουν ότι αναφέρεται σε άντρα παρά σε γυναίκα. Ίσως αυτό να καταδεικνύει το βαθύτερο πρόβλημα του ριζωμένου πατριαρχισμού σε παγκόσμιο επίπεδο.

Ένα εξαιρετικό παράδειγμα είναι το ακόλουθο αίνιγμα, το οποίο δε θα μπορούσε να σταθεί στα ελληνικά:

A man and his son had a terrible car accident and were rushed to the hospital. The man died on the way, but the son was still barely alive. When they arrived, a surgeon was called in to operate. Upon seeing the young boy, the surgeon said, “I can’t operate – this is my son.”

How is this possible?*

Στα ελληνικά, θα μπορούσαμε να έχουμε το ίδιο “πρόβλημα”, αν δεν υπήρχαν τα έμφυλα άρθρα, τα οποία πολλές φορές είναι τα μόνα στοιχεία που διαφοροποιούν γενετικά μια ιδιότητα, π.χ.:

Η γιατρός, η βουλευτής, η υπουργός, η δικαστικός

Δείτε τώρα μια άλλη σειρά επαγγελμάτων:

Ο πόρνος, ο μαίος, ο αποκλειστικός

Στην πρώτη σειρά βλέπουμε επαγγέλματα που, ιστορικά, κυριαρχούνταν από άντρες, με αποτέλεσμα να εξακολουθούν να πριμοδοτούνται γραμματικά. Στην δεύτερη σειρά βλέπουμε επαγγέλματα που κυριαρχούνταν από γυναίκες, αλλά κάλλιστα μπορούν να γίνουν από άντρες. Οι αντίστοιχοι τύποι του αρσενικού γένους ακούγονται περίεργοι ή και αστείοι, όμως, γι’ αυτό συνήθως αντικαθίστανται από άλλες λέξεις, τύπους ή περιφράσεις, πχ ο ζιγκολό, ο μαιευτής (αν και το θηλυκό δεν είναι μαιεύτρια), ο αποκλειστικός νοσοκόμος.

Δεν είμαι φιλόλογος ούτε γλωσσολόγος, οπότε ό,τι έχω γράψει πιο πάνω είναι μια μπακαλίστικη ανάλυση του πώς η έμφυλη γλώσσα μας, που αναμφισβήτητα πριμοδοτεί το αρσενικό γένος και, κατά συνέπεια, το καθιστά ως πιο ισχυρό, μπορεί να επηρεάζει τις κοινωνικές μας αναπαράστασεις στο θέμα της διάκρισης και της ισότητας των φύλων. 

Το σίγουρο είναι ότι δεν χρησιμοποιούμε το αρσενικό γένος ως ουδέτερο, όπως ισχυρίζονται πολλοί, γιατί πρώτον, δεν είναι, και δεύτερον, η γλώσσα μας έχει ήδη ουδέτερο γένος που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί.

Από την άλλη, αν φέρουμε τα πάνω κάτω στην γλώσσα με μόνο κριτήριο τις άφυλες αναφορές, είναι πιθανό να αλλάξουμε το χαρακτήρα της τόσο πολύ που να ξενίζει και μας τους/τις ίδιους/ίδιες. (να ένα παράδειγμα)

Το θέμα όμως υπάρχει και ευτυχώς έχει ήδη ανοίξει, τουλάχιστον στην επίσημη εκφορά της ελληνικής γλώσσας. Το τι και πώς μπορεί να αλλάξει θα μας το πουν οι ειδικοί της γλώσσας.

 

* το surgeon αναφέρεται στη μητέρα του παιδιού. Πλέον, βέβαια, θα μπορούσε να αναφέρεται και στον άλλο του πατέρα, σε περίπτωση που το ζευγάρι είναι ομόφυλο.  

Tagged: , , , , , , , , , , , , ,

About the Author

stefivos Nothing to declare.