“1984”: γιατί παραμένει επίκαιρο ένα βιβλίο που γράφτηκε πριν εβδομήντα χρόνια;

Πριν δύο χρόνια, μου ζήτησαν από τη Lifo να γράψω για ένα αγαπημένο μου βιβλίο. Χωρίς να το πολυσκεφτώ, έγραψα για το «1984» του George Orwell το πιο κάτω κείμενο:

Φαντάσου ένα φυματικό συγγραφέα σε ένα απομονωμένο σπίτι ενός μικρού νησιού της Βόρειας Σκωτίας. Στρίβει το ένα τσιγάρο μετά το άλλο και δουλεύει ασταμάτητα. Είναι όμως τόσο αδύναμος που δεν κάθεται σε καρέκλα, αλλά είναι ξαπλωμένος στο κρεβάτι του, με τη γραφομηχανή στα πόδια.

Σε αυτές ακριβώς τις συνθήκες συνέγραψε ο Eric Blair, γνωστός ως George Orwell, το τελευταίο του βιβλίο, ονομάζοντάς το αρχικά “Ο Τελευταίος Άνθρωπος στην Ευρώπη”, για να γίνει τελικά παγκοσμίως γνωστό ως το αριστούργημα “1984”, μεταφρασμένο πλέον σε 65 γλώσσες.  

Με έννοιες όπως Newspeak, doublethink και Thought Police, ο Orwell περιγράφει με εξαιρετικό τρόπο ένα αυταρχικό καθεστώς, σκιαγραφώντας σε δεύτερο επίπεδο τις σχέσεις μεταξύ γλώσσας, σκέψης, ηθικής και ελευθερίας. Έχοντας ως σκηνικό τη δυστοπική Ωκεανία (πρώην Μεγάλη Βρετανία), περιγράφει την ζωή του Winston Smith, υπάλληλο του Υπουργείου Αλήθειας και επιβαρυμένο με το δύσκολο καθήκον να σβήνει και να ξαναγράφει στα παλιά φύλλα των εφημερίδων ό,τι δεν συμφωνεί με τις εκάστοτε θέσεις του Κόμματος.

Καταφέρνοντας ένα λεπτομερές ψυχογράφημα, ο Orwell παρουσιάζει το διαρκή αγώνα του Winston να καταπιέσει τις σκέψεις του και την απέχθειά του για το Μεγάλο Αδερφό, που παρακολουθεί αδιάκοπα τις ζωές των πάντων μέσα από τις telescreens. Αρνούμενος όμως να ενδώσει στην τρέλα και να αποδεχθεί τον παραλογισμό του αυταρχικού καθεστώτος, αποφασίζει τελικά να κάνει την επανάστασή του για να κερδίσει την προσωπική του ελευθερία. Θα τα καταφέρει όμως;

Θα μπορούσα να γράφω ώρες για το συγκεκριμένο βιβλίο, αλλά θα τελειώσω εδώ λέγοντας ότι δεν είναι ένα εύκολο βιβλίο. Είναι δύσκολο ανάγνωσμα, τόσο για τα νοήματά του όσο και για τη γλώσσα του. Είναι όμως αναμφισβήτητα ένα βιβλίο που σου ανοίγει το μυαλό με ένα σχεδόν βίαιο τρόπο. Δεν υπάρχει περίπτωση να το τελειώσεις και να είσαι ο ίδιος άνθρωπος με αυτόν που το ξεκίνησε. Κι αυτό ακριβώς είναι το μεγαλείο του. 

Το θυμήθηκα εχθές που ξαναπήγα να δω την ομώνυμη παράσταση στο Λονδίνο. Το ίδιο συγκλονισμένος με την πρώτη φορά, βίωσα ξανά την αγωνία και το εσωτερικευμένο άγχος του Winston σε έναν κόσμο όπου το παρελθόν και η πραγματικότητα ελέγχονται από το Κόμμα και τον Μεγάλο Αδελφό.

«Ελευθερία είναι το δικαίωμα να λες ότι δύο και δύο κάνουν τέσσερα», μονολογεί.

Έχω μια εντύπωση ότι ζούμε στην εποχή όπου τα αυτονόητα αμφισβητούνται: η αξία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η επικινδυνότητα του ρατσισμού, τα πορίσματα των ειδικών, η αλληλεγγύη σε όσους έχουν ανάγκη.

Είμαι φύσει απαισιόδοξος και δεν βλέπω πώς μπορεί να ανατραπεί χωρίς απώλειες αυτή η ξέφρενη πορεία. Αν μετά από χιλιάδες χρόνια πολιτισμού συζητάμε συνεχώς τα αυτονόητα, είτε δεν μπορούμε να τα κατανοήσουμε είτε δεν θέλουμε.

Το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: ζούμε σε εκσυγχρονισμένες ζούγκλες όπου ο δυνατός κυριαρχεί και ο αδύναμος είτε εξολοθρεύεται είτε κρύβεται για να επιβιώσει.

Αν προσπαθήσεις να ζήσεις ελεύθερος, καταλήγεις δυστυχισμένος, γι’ αυτό και οι περισσότεροι παραχωρούν τις ελευθερίες τους για λίγες στιγμές ευτυχίας: θυσιάζουμε τα πιο αθώα μας χρόνια για να περάσουμε στο πανεπιστήμιο, θυσιάζουμε έντεκα μήνες δουλεύοντας για μερικές μέρες διακοπών, θυσιάζουμε την ανεξαρτησία μας επειδή μας έμαθαν ότι η μοναξιά είναι δυστυχία.

Υπακούμε στους κανόνες, στους γραπτούς και τους εθιμικούς, επειδή μόνο έτσι γινόμαστε αποδεκτοί, μόνο έτσι δεν καταλήγουμε “μειοψηφία του ενός”.

Αν αμφισβητήσεις την κοινωνία, γίνεσαι εχθρός της, και όπως λέει ο O’ Brien στον Winston: «Τους εχθρούς μας δεν τους διαλύουμε απλά. Τους αλλάζουμε». Και αυτό είναι το χειρότερο απ’ όλα, ότι επιτρέπουμε αυτή την αλλαγή πριν καν προλάβουμε να σκεφτούμε ότι ίσως υπάρχει και άλλος δρόμος.

 

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

RELATED POST

Το Μυστικό του Λεβάντε – Κριτικές

Κάντε κλικ σε οποιοδήποτε τίτλο για να διαβάσετε ολόκληρη την κριτική. "Ο Στέφανος Λίβος επανέρχεται με ένα άκρως ενδιαφέρον μυθιστόρημα,…

Χριστουγεννιάτικο απόσπασμα από “Το Μυστικό του Λεβάντε”

Τον υπόλοιπο Δεκέμβρη οι Ζακυνθινοί όμηροι τον πέρασαν στη Λευκάδα, σ’ ένα ωραιότατο ξενοδοχείο, από αυτά που τους είχαν υποσχεθεί…

“Σαν πρόκες πρέπει να καρφώνονται οι λέξεις, να μην τις παίρνει ο άνεμος”

Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης σήμερα και εγώ επιλέγω την "Ποιητική" του Μανόλη Αναγνωστάκη.

“On Writing” του Stephen King: η Βίβλος των επίδοξων συγγραφέων

Η αγορά του βιβλίου στην Ελλάδα είναι μικρή και μάλλον μικραίνει ακόμα περισσότερο. Αυτό δεν έχει αποτρέψει όσους έχουμε το…